Populistą nazywa się dziś każdego, kto mówi coś, co nam się nie podoba. To wygodne i kompletnie bezużyteczne.
Bo populizm ma konkretną budowę i da się go rozpoznać po trzech rzeczach — niezależnie od tego, po której stronie stoi mówiący i czy akurat trzymamy jego stronę.
Krótka odpowiedź
Populizm to nie prosty język. To obietnica, że skomplikowany problem ma jedno proste rozwiązanie, nikt na nim nie traci, a jedyną przeszkodą jest zła wola tamtych. Trzy znaki rozpoznawcze: brak kosztu, jednolity lud i winny z zewnątrz.
Znak pierwszy: rozwiązanie bez kosztu
Każda decyzja publiczna przesuwa pieniądze albo ryzyko z jednej grupy na drugą. Zawsze. Nie ma decyzji, na której nikt nic nie traci — są tylko takie, w których nie powiedziano ci, kto traci.
Podnosisz świadczenie: ktoś płaci wyższy podatek, ktoś dostaje mniej gdzie indziej albo płaci twoje dziecko w ramach obsługi długu. Obniżasz podatek: pieniądze znikają z jakiegoś budżetu i ktoś to odczuje w kolejce, na drodze albo w szkole.
Nie znaczy to, że każda taka decyzja jest zła. Znaczy to, że opis bez strony kosztowej jest niepełny — i że niepełny jest celowo.
Pytanie kontrolne
Kto na tym straci? Nie „czy”. „Kto”. Polityk, który potrafi odpowiedzieć — „stracą najlepiej zarabiający, uważam, że słusznie, oto dlaczego” — jest uczciwy, nawet jeśli się z nim nie zgadzasz. Ten, który odpowiada „nikt”, właśnie ci nakłamał.
Znak drugi: lud, który myśli jedno
„Polacy chcą”. „Naród nie zgadza się”. „Suweren powiedział”.
Trzydzieści osiem milionów ludzi nie chce niczego wspólnie. W żadnej sprawie. W każdej realnej kwestii jest podział, często blisko pół na pół, a w wielu sprawach większość nie ma zdania i to jest zupełnie normalne.
Konstrukcja jednolitego ludu ma jeden cel: pozwala mówiącemu twierdzić, że jest głosem wszystkich, a przeciwnicy są poza wspólnotą. Nie mają innego zdania. Są zdrajcami albo elitą. Kurwa, to jest ta sama figura od stu lat i wciąż działa.
Znak trzeci: winny, który jest zawsze na zewnątrz
Problem nigdy nie wynika z tego, że rzeczywistość jest skomplikowana, zasoby ograniczone, a instytucje działają wolno. Zawsze wynika z tego, że ktoś nam szkodzi. Poprzednicy, Bruksela, korporacje, elity, media, sąsiedni kraj.
Ta figura jest niezwykle wygodna, bo jest niefalsyfikowalna. Jeśli plan zadziała — nasza zasługa. Jeśli nie zadziała — dowód, że tamci są jeszcze silniejsi, niż sądziliśmy. Nie da się przegrać.
Czego populizm nie oznacza
Uczciwie, bo to jest nadużywane.
- Prosty język to nie populizm. Umiejętność wytłumaczenia trudnej rzeczy zwykłymi słowami jest zaletą i mało kto ją ma.
- Radykalny postulat to nie populizm, jeśli ma policzone koszty i wskazanego płatnika.
- Popularność to nie populizm. Rozsądne rzeczy też bywają popularne.
- Mówienie o krzywdzie realnych grup to nie populizm. Ludzie bywają realnie skrzywdzeni i ktoś powinien o tym mówić.
Populizm zaczyna się dokładnie tam, gdzie znika koszt i pojawia się wróg.
Najczęstsze pytania
Czy populizm jest zawsze szkodliwy?
Bywa użyteczny jako sygnał: pokazuje problemy, które główny nurt ignorował. Szkodliwa jest recepta, nie diagnoza. Populiści często dobrze wskazują ból i fatalnie proponują leczenie.
Jak rozmawiać z kimś, kto powtarza populistyczne hasła?
Nie atakuj hasła, tylko poproś o szczegół. „Kto to sfinansuje?”, „co się stanie z tymi, którzy stracą?”. Spór o wartości nie ma końca, a rozmowa o kosztach ma. Zwykle kończy się dość szybko.
Czy populizm występuje tylko na jednym końcu sceny politycznej?
Nie. To technika komunikacji, a nie światopogląd. Występuje po każdej stronie i w każdym kraju, bo opiera się na tym, jak działa ludzka uwaga, a nie na konkretnym programie.
Czytaj dalej
Pozostałe mechanizmy znajdziesz w przewodniku: Jak czytać polską politykę.
