Budżet państwa czyta się w trzech krokach: sprawdzasz, ile państwo planuje zebrać, ile wydać i jak dużą różnicę zamierza pożyczyć. Wszystko inne to szczegóły, które mają sens dopiero po tych trzech liczbach. W ustawie budżetowej na 2026 rok wygląda to tak: dochody 647,2 mld zł, wydatki 918,9 mld zł, deficyt 271,7 mld zł.
Innymi słowy: na każde trzy złote, które państwo wydaje, jedną pożycza. Nie od kogoś abstrakcyjnego — od funduszy, banków i ludzi, którzy kupują obligacje, i którym trzeba będzie oddać z odsetkami. To jest cała treść budżetu w dwóch zdaniach. Reszta tekstu jest o tym, gdzie w tych liczbach są miejsca, w których łatwo dać się nabrać.
Krok 1: skąd państwo bierze pieniądze
Zaskoczenie numer jeden dla większości ludzi: budżet państwa nie stoi na podatku dochodowym. Według danych z zestawieniu ustawy budżetowej na 2026 rok po stronie dochodów największe pozycje wyglądają tak:
- VAT — 341,5 mld zł. Ponad połowa wszystkich dochodów. Płacisz go przy każdych zakupach, niezależnie od tego, ile zarabiasz.
- Akcyza — 103,3 mld zł. Paliwo, alkohol, papierosy, prąd.
- CIT — 80,4 mld zł. Podatek od firm.
- PIT — 32 mld zł. Tak, mniej niż CIT. Nie dlatego, że Polacy mało zarabiają — dlatego, że większość PIT-u nie trafia do budżetu państwa, tylko do samorządów.
To pierwszy moment, w którym warto się zatrzymać. Kiedy polityk mówi „z waszych podatków”, zwykle myślisz o kwocie z paska wypłaty. Państwo w większości utrzymuje się z tego, co dopłacasz przy kasie — a ten podatek płaci tak samo emeryt, jak prezes.
Krok 2: na co idą pieniądze
Największe pozycje wydatkowe w 2026 roku, według tego samego zestawienia:
- Ochrona zdrowia — 247,8 mld zł, czyli 6,81 proc. PKB.
- Obronność — ponad 200 mld zł, czyli 4,81 proc. PKB.
- Rodzina 800+ — około 61,7 mld zł.
- Transport i infrastruktura — 53,9 mld zł na drogi i koleje.
- Trzynasta i czternasta emerytura — około 31,8 mld zł.
- Aktywny Rodzic — 6 mld zł, in vitro — 600 mln zł.
Pułapka, w którą wpada każdy: to nie są liczby z jednego worka
Tu trzeba uważać i mało kto o tym mówi. Część kwot, które padają w debacie o budżecie, dotyczy wyłącznie budżetu państwa. Inne — jak wydatki na zdrowie — obejmują cały sektor publiczny, razem ze składką zdrowotną płynącą przez NFZ, która nie przechodzi przez budżet w ten sam sposób.
Dlatego dodawanie do siebie liczb wyciągniętych z różnych komunikatów prowadzi do bzdury. Zanim porównasz dwie kwoty, sprawdź, czy pochodzą z tej samej kategorii. To najczęstszy sposób, w jaki poprawne liczby układa się w niepoprawny wniosek.
Nie ma czegoś takiego jak „budżet na zdrowie” w oderwaniu od tego, kto go liczy i co do niego wrzuca. Ta sama dziedzina potrafi mieć trzy różne kwoty i wszystkie prawdziwe.
Krok 3: deficyt, czyli rachunek wystawiony na później
271,7 mld zł deficytu to nie jest strata w sensie księgowym ani znak, że państwo zbankrutuje. To pożyczka. Relacja długu publicznego do PKB zaplanowana jest na 53,8 proc.
Dwie rzeczy warto z tego wyciągnąć. Pierwsza: każda obietnica wyborcza dotycząca wydatków ląduje właśnie w tej liczbie, jeśli nie towarzyszy jej równie konkretna obietnica po stronie dochodów. Druga: obsługa długu, czyli same odsetki, jest wydatkiem, który trzeba ponieść, zanim ktokolwiek dostanie choć złotówkę na cokolwiek innego.
Jak sprawdzić to samodzielnie
- Ustawa budżetowa jest dokumentem publicznym — pełny tekst i załączniki znajdziesz na stronach Sejmu.
- Najpierw czytaj załączniki, nie uzasadnienie. Uzasadnienie jest pisane, żeby brzmiało dobrze.
- Szukaj trzech liczb: dochody, wydatki, deficyt. Dopiero potem schodź niżej.
- Każdą kwotę z konferencji prasowej odnoś do tych trzech. Miliard brzmi ogromnie, dopóki nie podzielisz go przez 918,9 miliarda.
Ustawę na 2026 rok Sejm uchwalił 9 stycznia 2026 głosami 233 posłów, przyjmując 7 z 99 zgłoszonych poprawek. Ta ostatnia liczba mówi o procesie budżetowym więcej niż niejeden komentarz.
Najczęstsze pytania
Ile wynosi budżet państwa na 2026 rok?
Dochody zaplanowano na 647,2 mld zł, wydatki na 918,9 mld zł, a deficyt na 271,7 mld zł. Relacja długu publicznego do PKB ma wynieść 53,8 proc.
Z czego państwo ma najwięcej pieniędzy?
Z VAT-u — 341,5 mld zł, czyli ponad połowa wszystkich dochodów budżetu. PIT daje 32 mld zł, bo większość tego podatku trafia do samorządów, a nie do budżetu państwa.
Czy deficyt budżetowy to to samo co dług publiczny?
Nie. Deficyt to różnica między wydatkami a dochodami w jednym roku. Dług publiczny to suma wszystkiego, co państwo pożyczyło przez lata i jeszcze nie oddało.
Czytaj dalej
Ten tekst jest częścią serii Jak czytać polską politykę. Skoro znasz już skalę, sprawdź jak czytać wielkie liczby z konferencji prasowych, a potem jak czytać program wyborczy — bo każda obietnica z programu kończy się w jednej z tych rubryk.
Fakty sprawdzam u źródła i podaję, skąd pochodzą. Oceny są moje — zasady opisałem w notach prawnych. Znalazłeś błąd? Napisz, poprawię wpis i oznaczę datą.
